Giai đoạn 1918 – 1945 chứng minh bước tiến vượt bậc của phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á, thể hiện qua sự mở rộng về quy mô địa lý và sự đa dạng, phong phú về hình thức đấu tranh:

1. Sự phát triển về quy mô địa lý
Mở rộng rộng khắp toàn châu lục:

Nếu như ở giai đoạn trước (cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX), các cuộc đấu tranh còn mang tính địa phương, lẻ tẻ thì giai đoạn 1918 – 1945, phong trào lan rộng ra toàn bộ các khu vực: Đông Nam Á, Bắc Á/Đông Bắc Á, Nam Á và Tây Á.
Hầu như không có quốc gia thuộc địa hay phụ thuộc nào đứng ngoài làn sóng đấu tranh (từ Ấn Độ, Việt Nam, Indonesia, Mã Lai đến Trung Quốc, Triều Tiên, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ...).
Lần đầu tiên hình thành sự liên kết khu vực và quốc tế:

Sự xuất hiện của các tổ chức cách mạng quốc tế (như Quốc tế Cộng sản) đã kết nối các phong trào đấu tranh riêng lẻ thành một mặt trận chung.
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, sự phối hợp đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít (đặc biệt là phát xít Nhật ở Đông Dương, Trung Quốc, Philippines, Indonesia) đã gắn kết phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á với cuộc đấu tranh chung vì hòa bình của nhân loại.
2. Sự phát triển về hình thức và phương pháp đấu tranh
Khác với giai đoạn trước chủ yếu dùng khởi nghĩa vũ trang phong kiến hoặc bạo động đơn lẻ, giai đoạn 1918 – 1945 chứng kiến sự kết hợp linh hoạt, phong phú giữa nhiều hình thức:

Đấu tranh chính trị – hòa bình – bất bạo động (Tiêu biểu là Ấn Độ):

Đảng Quốc đại dưới sự lãnh đạo của M. Gandhi đã sử dụng phương pháp "bất hợp tác, bất bạo động" (tẩy chay hàng hóa Anh, bãi công, bãi thị, đi bộ biểu tình như Chiến dịch Muối).
Đây là hình thức đấu tranh chính trị ôn hòa nhưng huy động được hàng chục triệu quần chúng tham gia, làm suy yếu tận gốc bộ máy cai trị của thực dân Anh.
Khởi nghĩa vũ trang & Chiến tranh cách mạng (Tiêu biểu là Trung Quốc, Việt Nam, Indonesia):

Trung Quốc: Xuất hiện cuộc nội chiến cách mạng giữa Đảng Cộng sản và Quốc dân đảng, kết hợp với cuộc kháng chiến chống Nhật quy mô lớn (1937 – 1945).
Đông Nam Á: Từ các cuộc khởi nghĩa vũ trang lẻ tẻ (như khởi nghĩa Yên Bái ở Việt Nam, khởi nghĩa Java ở Indonesia), phong trào đã phát triển thành chiến tranh tổng khởi nghĩa giành chính quyền (như Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Việt Nam, sự tuyên bố độc lập của Indonesia và Lào năm 1945).
Đấu tranh nghị trường, báo chí và cải cách văn hóa – xã hội:

Giới tri thức và giai cấp tư sản dân tộc áp dụng các hình thức đấu tranh hợp pháp, bán hợp pháp: xuất bản báo chí tiến bộ, thành lập các hội nhóm văn hóa, đưa người vào hội đồng tư vấn/nghị trường để đòi quyền lợi kinh tế và tự do dân chủ.
Đấu tranh bãi công, tổng bãi công của giai cấp công nhân:

Lần đầu tiên, phong trào công nhân phát triển độc lập và giữ vai trò nòng cốt ở nhiều nước (như các đợt bãi công lớn ở Trung Quốc, Việt Nam, Ấn Độ), tạo nên sức mạnh làm ngưng trệ bộ máy kinh tế của chính quyền thực dân.
💡 Ý nghĩa cốt lõi
Sự trưởng thành về quy mô địa lý và tính đa dạng trong hình thức đấu tranh từ năm 1918 đến năm 1945 phản ánh sự chuyển biến sâu sắc về chất của cách mạng châu Á. Việc xuất hiện các giai cấp mới (tư sản, vô sản) cùng các chính đảng lãnh đạo (Đảng Cộng sản, Đảng Tư sản) đã biến phong trào giải phóng dân tộc từ tự phát thành tự giác, dẫn đến bước ngoặt sụp đổ từng mảng lớn của hệ thống chủ nghĩa thực dân ngay sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc.