Chiến thắng chủ nghĩa phát xít trong Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 – 1945) là thắng lợi vĩ đại của nhân loại tiến bộ, trong đó Liên Xô và các lực lượng Đồng minh (đặc biệt là Mỹ, Anh) giữ vai trò quyết định. Vai trò của từng lực lượng có thể được đánh giá và nhận xét cụ thể như sau:

1. Vai trò của Liên Xô: Lực lượng giữ vai trò quyết định nhất
Liên Xô là trụ cột, là lực lượng đi đầu và gánh chịu tổn thất nặng nề nhất nhưng cũng lập nên những chiến công mang tính bước ngoặt sinh tử của toàn bộ cuộc chiến:

Làm phá sản chiến lược "chiến tranh chớp giáng" của Đức: Ngay từ giai đoạn đầu, quân dân Liên Xô đã kiên cường đánh bại quân Đức tại trận phòng ngự Mát-xcơ-va (1941), đập tan huyền thoại "bất bại" của phát xít Đức.

Tạo ra những bước ngoặt quyết định của chiến tranh:

Thắng lợi tại trận Xta-lin-grát (1942 – 1943) đã tạo nên bước ngoặt căn bản, làm thay đổi cục diện Chiến tranh thế giới thứ hai, buộc phe Phát xít từ thế tấn công chuyển sang thế phòng ngự co cụm.

Chiến thắng tại trận hồ Cút-xơ-cơ (1943) tiếp tục bẻ gãy đợt phản công lớn cuối cùng của Đức, mở ra giai đoạn giải phóng hoàn toàn lãnh thổ Liên Xô và Đông Âu.

Nòng cốt tiêu diệt phát xít Đức ở châu Âu: Liên Xô đã gánh vác tới 75–80% lực lượng quân đội Đức Quốc xã trên chiến trường châu Âu, trực tiếp quét sạch quân Đức khỏi lãnh thổ của mình, giải phóng hàng loạt nước Đông Âu và cắm cờ chiến thắng lên tòa nhà Quốc hội Đức tại Béc-lin (5/1945).

Góp phần quyết định tiêu diệt phát xít Nhật ở châu Á: Tháng 8/1945, Quân đội Liên Xô tiêu diệt 1 triệu quân Đạo quân Quan Đông của Nhật tại Mãn Châu (Trung Quốc), buộc Nhật Bản phải chấp nhận hàng không điều kiện, kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai.

2. Vai trò của các nước Đồng minh (Mỹ, Anh, Pháp...): Lực lượng phối hợp và hỗ trợ quan trọng
Các nước Đồng minh phương Tây đã đóng góp sức người, sức của vô cùng to lớn, mở ra các mặt trận phối hợp chia lửa với Liên Xô:

Trở thành "Hậu phương lớn" về tiềm lực kinh tế và quân sự: Mỹ đóng vai trò là "kho vũ khí của phe Đồng minh" thông qua Đạo luật Cho thuê - Cho mượn (Lend-Lease), viện trợ hàng chục tỷ USD trang thiết bị, khí tài, lương thực cho Anh, Liên Xô và các lực lượng chống phát xít.

Mở các mặt trận phối hợp quan trọng:

Mặt trận Bắc Phi và Địa Trung Hải (1942 – 1943): Quân đội Anh - Mỹ đánh bại quân Đức - Ý tại Bắc Phi, tạo bàn đạp đổ bộ lên Nam Ý, làm sụp đổ chính quyền Benito Mussolini.

Mặt trận phía Tây châu Âu (Tháng 6/1944): Cuộc đổ bộ lịch sử lên Normandi (Pháp) của liên quân Mỹ - Anh - Pháp đã mở ra Mặt trận thứ hai ở châu Âu, kẹp chặt Đức Quốc xã vào thế gọng kìm "hai đầu thụ động" cho đến ngày thất bại hoàn toàn.

Lực lượng nòng cốt trên chiến trường Thái Bình Dương: Mỹ cùng các đồng minh (Anh, Úc, Trung Quốc...) gánh vác phần lớn chiến trường châu Á - Thái Bình Dương, từng bước bẻ gãy các tuyến phòng thủ của Nhật Bản từ Guadalcanal, Midway đến Okinawa, làm suy yếu trầm trọng tiềm lực của phát xít Nhật.

3. Đánh giá tổng quát về sự kết hợp
Tính toàn diện và hợp tác quốc tế: Thắng lợi trước chủ nghĩa phát xít không phải là chiến công riêng lẻ của bất kỳ quốc gia nào, mà là kết quả của sự đoàn kết, phối hợp chiến lược trong Mặt trận Đồng minh chống phát xít (thành lập tháng 1/1942).

Liên Xô là trụ cột quyết định: Mặc dù không phủ nhận vai trò hậu cần và các chiến dịch quan trọng của Mỹ, Anh; nhưng về quy mô chiến trường, mức độ khốc liệt và lực lượng tiêu hao của kẻ thù, Liên Xô vẫn là lực lượng giữ vai trò chính, quyết định trực tiếp đến sự sụp đổ của phát xít Đức.

Ý nghĩa lịch sử: Chiến thắng này đã cứu nhân loại thoát khỏi thảm họa diệt chủng của chủ nghĩa phát xít, bảo vệ hòa bình thế giới và mở ra thời kỳ phát triển mới cho phong trào giải phóng dân tộc trên toàn cầu (trong đó có Cách mạng tháng Tám năm 1945 tại Việt Nam).

Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 – 1945) là cuộc chiến tranh lớn nhất, khốc liệt nhất trong lịch sử nhân loại. Trải qua hơn 6 năm chiến đấu gian khổ, nhân loại tiến bộ đã đập tan chủ nghĩa phát xít (Đức – Ý – Nhật).

Để đánh giá vai trò của Liên Xô và các nước Đồng minh (đặc biệt là Mỹ, Anh) trong thắng lợi lịch sử này, chúng ta có thể nhận xét qua các khía cạnh toàn diện dưới đây:

I. Nhận xét Tổng quát
Thắng lợi chống chủ nghĩa phát xít là chiến công chung của nhân loại tiến bộ, trong đó khối Đồng minh (Liên Xô, Mỹ, Anh và các lực lượng chống phát xít trên toàn thế giới) đóng vai trò quyết định. Tuy nhiên, mỗi lực lượng giữ một vị trí, vai trò chiến lược khác nhau:

Liên Xô: Đóng vai trò quyết định nhất, trực tiếp nhất và quan trọng nhất trong việc tiêu diệt hoàn toàn chủ nghĩa phát xít ở cả Châu Âu lẫn Châu Á.

Mỹ và Anh (cùng các nước Đồng minh khác): Đóng vai trò vô cùng quan trọng, hậu thuẫn kinh tế, mở các mặt trận phụ trợ và phối hợp tiêu diệt lực lượng phát xít trên biển, trên không và trên các chiến trường Bắc Phi, Tây Âu, Thái Bình Dương.

II. Vai trò Quyết định Nhất của Liên Xô
Liên Xô là trụ cột không thể thay thế trong Trục Đồng minh chống phát xít, thể hiện qua các điểm then chốt:

1. Là Mặt trận Chính, Lớn nhất và Khốc liệt nhất (Mặt trận Xô - Đức)
Từ năm 1941, chiến trường Xô - Đức là nơi tập trung phần lớn quân số, vũ khí và sinh lực của phát xít Đức (thường xuyên chiếm từ 70% đến 80% tổng lực lượng tinh nhuệ của Đức).

Liên Xô đã gánh chịu sức ép nặng nề nhất, ngăn chặn và bẻ gãy đà tiến công "chiến tranh chớp giáng" (Blitzkrieg) của phát xít Đức.

2. Tạo ra những Bỏ ngoặt Chiến lược Đảo ngược Thế cục
Trận phòng thủ Mát-xcơ-va (1941): Đập tan huyền thoại "quân đội Đức vô địch".

Trận Xta-lin-grát (1942 – 1943): Trận đánh lịch sử tạo ra bước ngoặt căn bản của Chiến tranh thế giới thứ hai, chuyển hoàn toàn thế chủ động chiến lược sang tay phe Đồng minh.

Trận Xtác-xcơ (Kursk - 1943) & Chiến dịch Băng-ga-ra-ti-ông (1944): Tiêu diệt phần lớn sinh lực bọc thép và lực lượng dự bị của Đức.

Chiến dịch công phá Béc-lin (1945): Giành thắng lợi quyết định, buộc phát xít Đức phải ký hiệp định hàng hàng không điều kiện ở Châu Âu (8/5/1945).

3. Vai trò Quyết định trong việc Tiêu diệt Phát xít Nhật ở Châu Á
Thực hiện cam kết tại Hội nghị I-an-ta, ngày 8/8/1945, Liên Xô tuyên chiến với Nhật Bản và mở chiến dịch tiến công Đạo quân Quan Đông (lực lượng tinh nhuệ nhất của Nhật với hơn 1 triệu quân ở Mãn Châu).

Việc Liên Xô đập tan Đạo quân Quan Đông chỉ trong vòng hai tuần đã giáng đòn quyết định cuối cùng, tước đi hy vọng kháng cự cuối cùng của Nhật, buộc Nhật Bản phải tuyên bố hàng hàng không điều kiện (15/8/1945), kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai.

4. Tốn thất và Hy sinh Lớn nhất
Liên Xô chịu tổn thất nặng nề nhất về người và của: Hơn 27 triệu người chết (cả quân sự và dân sự), hàng ngàn thành phố, làng mạc bị tàn phá. Sự hy sinh vô bờ bến của nhân dân Xô Viết đã cứu nhân loại khỏi thảm họa diệt chủng của chủ nghĩa phát xít.

III. Vai trò Vô cùng Quan trọng của Mỹ, Anh và các nước Đồng minh
Không thể phủ nhận hay hạ thấp đóng góp to lớn của Mỹ, Anh và lực lượng Đồng minh đối với chiến thắng chung:

1. Hậu phương Kinh tế - Quân sự Toàn cầu (Đặc biệt là Mỹ)
Mỹ là "kho vũ khí của phe dân chủ": Thông qua Đạo luật Cho thuê - Cho mượn (Lend-Lease), Mỹ cung cấp lượng khổng lồ vũ khí, xe cộ, lương thực, nhiên liệu và nguyên liệu thô cho các nước Đồng minh, bao gồm cả Anh và Liên Xô.

Sức mạnh công nghiệp sản xuất vượt trội của Mỹ giúp củng cố tiềm lực chiến đấu lâu dài cho toàn bộ khối Đồng minh.

2. Cầm chân và Tiêu hao Lực lượng Phát xít ở các Mặt trận Khác
Anh: Một mình kiên cường chống trả cuộc không kích tàn khốc của Đức (Trận không chiến nước Anh 1940) và cầm chân phát xít Ý, Đức tại mặt trận Bắc Phi, bảo vệ tuyến đường chiến lược Địa Trung Hải.

Mỹ và Anh: Làm chủ hoàn toàn Đại Tây Dương, làm suy yếu nền kinh tế Đức bằng các cuộc ném bom chiến lược vào các trung tâm công nghiệp của Đức.

Mặt trận Tây Âu (Từ 6/1944): Việc Đồng minh đổ bộ lên Nốt-măng-đi (Normandy) mở Mặt trận thứ hai ở Tây Âu đã kẹp chặt phát xít Đức vào gọng kìm hai phía (Đông - Tây), đẩy nhanh sự sụp đổ của Đức.

3. Vai trò Nòng cốt trên Chiến trường Thái Bình Dương
Mỹ giữ vai trò chủ lực trong cuộc chiến chống phát xít Nhật trên biển và trên không ở đại dương (các trận Midway, Guadalcanal, Okinawa...).

Việc Mỹ thả hai quả bom nguyên tử xuống Hi-rô-shi-ma và Na-ga-sa-ki (dù còn nhiều tranh cãi về mặt nhân đạo) đã gây cú sốc tâm lý lớn, đẩy nhanh quá trình đầu hàng của chính quyền Nhật Bản.

IV. Kết luận
Chiến thắng là thành quả chung: Nếu không có sức mạnh kinh tế - quân sự của Mỹ, sự kiên cường của Anh và sự hy sinh phi thường của Liên Xô cùng lực lượng kháng chiến ở các nước bị chiếm đóng, chủ nghĩa phát xít đã không thể bị đánh bại hoàn toàn.

Liên Xô giữ vai trò giữ nhịp và quyết định: Liên Xô là lực lượng gánh vác phần lớn trọng trách, tiêu diệt phần lớn sinh lực địch và tung ra những đòn quyết định nhất ở cả hai đầu chiến trường Châu Âu và Châu Á.

Bài học lịch sử: Thắng lợi này khẳng định sức mạnh của sự đoàn kết quốc tế giữa các quốc gia có chế độ chính trị khác nhau khi đứng trước nguy cơ chung của nhân loại.