Việc dựng bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (bắt đầu từ năm 1484 dưới thời vua Lê Thánh Tông) không đơn thuần là để ghi danh, mà còn mang những ý nghĩa sâu sắc về chính trị, giáo dục và văn hóa của dân tộc.
=> Dưới đây là những ý nghĩa chính của việc dựng bia Tiến sĩ:
1. Tôn vinh nhân tài và khuyến khích học tập
- Đây là ý nghĩa trực tiếp nhất. Việc khắc tên lên đá để lưu danh muôn đời là một hình thức vinh quy bái tổ đặc biệt, tạo động lực to lớn cho các sĩ tử.
- Cổ vũ tinh thần hiếu học: Nhìn vào những tấm gương đỗ đạt được khắc trên bia, người học có thêm ý chí để rèn luyện, mong một ngày "bảng vàng bia đá".
- Tạo ra phong trào học tập: Giúp xã hội coi trọng đạo học, lấy sự học làm nền tảng để thăng tiến và cống hiến.
2. Ý nghĩa chính trị: "Nhân tài là nguyên khí quốc gia"
- Vua Lê Thánh Tông và các vị vua thời sau coi nhân tài chính là sức sống của đất nước.
+ Tuyển chọn người tài: Việc dựng bia khẳng định sự trọng dụng tri thức của nhà nước, thu hút những người có thực tài vào bộ máy lãnh đạo.
+ Khẳng định nền văn hiến: Những hàng bia đá là bằng chứng hùng hồn cho một quốc gia có nền giáo dục phát triển, có chủ quyền và bản sắc văn hóa riêng biệt.
3. Giáo dục đạo đức và trách nhiệm của người trí thức
- Bia Tiến sĩ không chỉ ghi tên mà còn ghi lại các bài văn bia (văn bài ký). Những bài văn này có ý nghĩa răn đe và nhắc nhở rất lớn:
+ Nhắc nhở trách nhiệm: Người đỗ đạt phải có trách nhiệm với dân, với nước. Nếu làm điều xấu, tên tuổi trên bia đá sẽ bị muôn đời phỉ nhổ.
+ Răn dạy lòng trung quân ái quốc: Bia đá nhắc nhở các Tiến sĩ phải giữ gìn phẩm hạnh, xứng đáng với sự tôn vinh của triều đình và nhân dân.
4. Giá trị lịch sử và văn hóa nghệ thuật
- Ngày nay, 82 tấm bia Tiến sĩ tại Văn Miếu được công nhận là Di sản tư liệu thế giới vì những giá trị vô giá:
+ Kho lưu trữ lịch sử: Cung cấp thông tin chính xác về các kỳ thi, danh tính, quê quán của hơn 1.300 vị Tiến sĩ qua nhiều triều đại.
+ Bảo tàng nghệ thuật điêu khắc: Mỗi tấm bia, hình tượng rùa đội bia đều phản ánh phong cách nghệ thuật, chạm khắc đặc trưng của từng thời kỳ lịch sử (Lê sơ, Mạc, Lê Trung hưng).
+ Ngôn ngữ và văn chương: Các bài ký trên bia là những tác phẩm văn học mẫu mực, thể hiện tư tưởng triết học và quan điểm giáo dục của cha ông ta.
=> Lời tổng kết: Như Thân Nhân Trung đã viết trong bài ký bia năm 1442: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh, rồi lên cao, nguyên khí thấp thì thế nước yếu, rồi xuống thấp". Việc dựng bia chính là cách để bồi đắp "nguyên khí" ấy cho đất nước trường tồn.