Sự sinh sản của sinh vật không diễn ra một cách độc lập mà chịu tác động cực kỳ lớn từ môi trường. Bạn có thể hình dung môi trường giống như một "người cầm lái", quyết định khi nào sinh vật nên bắt đầu và quá trình đó diễn ra thuận lợi hay không.
1. Yếu tố Ánh sáng
- Ánh sáng là tín hiệu quan trọng nhất để sinh vật nhận biết thời điểm bắt đầu mùa sinh sản (chu kì quang).
- Ở thực vật:
+ Cây thanh long: Là cây ngày dài, chúng chỉ ra hoa khi thời gian chiếu sáng dài. Đó là lý do nông dân thường thắp đèn điện vào ban đêm cho vườn thanh long để kích thích ra hoa trái vụ.
+ Cây hoa cúc: Ngược lại, hoa cúc thường nở vào mùa thu đông khi ngày ngắn. Nếu muốn cúc không nở sớm, người ta lại phải dùng ánh sáng để "đánh lừa" cây.
- Ở động vật:
+ Chim bồ câu, chim én: Ánh sáng kích thích vùng dưới đồi thị tiết hormone thúc đẩy sự phát triển của tuyến sinh dục. Khi ngày dài ra (mùa xuân), chim bắt đầu hót gọi bạn tình và xây tổ.
+ Cá hồi: Ánh sáng ảnh hưởng đến hành trình di cư ngược dòng để đẻ trứng.
2. Yếu tố Nhiệt độ
- Nhiệt độ ảnh hưởng đến tốc độ chuyển hóa chất, sự phát triển của trứng và thậm chí là quyết định giới tính.
- Quyết định giới tính ở bò sát:
+ Rùa biển: Nếu trứng rùa được ấp ở nhiệt độ dưới 28°C sẽ nở ra hầu hết là con đực, nhưng nếu trên 31°C thì lại chủ yếu là con cái. Đây là một ví dụ điển hình về việc biến đổi khí hậu đang đe dọa sự cân bằng giới tính của loài này.
+ Cá sấu: Nhiệt độ ấp trứng cũng quyết định tỉ lệ đực/cái tương tự như rùa.
- Tỉ lệ nở và sinh trưởng:
+ Ruồi giấm: Ở nhiệt độ 25°C, chu kỳ sinh sản rất nhanh, nhưng nếu nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp, khả năng đẻ trứng của chúng giảm rõ rệt hoặc trứng không thể nở.
+ Thực vật: Hầu hết các loại cây vùng nhiệt đới sẽ ngừng ra hoa, kết quả nếu gặp những đợt rét đậm kéo dài (nhiệt độ xuống dưới 10°C).
3. Yếu tố Độ ẩm và Nước
- Nước là môi trường cho quá trình thụ tinh (đối với sinh vật thụ tinh ngoài) và duy trì sự sống cho phôi.
+ Ếch nhái và cá: Chúng chỉ sinh sản khi có nước. Trứng ếch cần môi trường nước để thụ tinh và phát triển thành nòng nọc. Vào mùa khô hạn, các loài này thường đi "ngủ hè" và dừng mọi hoạt động sinh sản.
+ Thực vật (Rêu, Dương xỉ): Tinh trùng của rêu cần có màng nước mỏng để bơi đến gặp noãn thực hiện quá trình thụ tinh. Do đó, chúng chỉ sinh sản mạnh vào mùa mưa hoặc nơi ẩm ướt.
+ Cây lúa: Nếu gặp hạn hán đúng lúc lúa đang làm đòng (chuẩn bị ra hoa), hạt lúa sẽ bị lép hoặc cây không thể trổ bông.
4. Yếu tố Thức ăn (Dinh dưỡng)
- Dinh dưỡng đầy đủ giúp cơ thể khỏe mạnh và tích lũy đủ năng lượng cho quá trình sinh sản tiêu tốn nhiều sức lực.
+ Ở lợn (heo): Nếu lợn sề được nuôi dưỡng tốt, đủ vitamin A, E, chúng sẽ rụng nhiều trứng hơn, tỉ lệ thụ thai cao và đẻ nhiều con hơn.
+ Ở ong: Chỉ những ấu trùng được ăn "sữa ong chúa" đặc biệt mới phát triển thành ong chúa (có khả năng sinh sản), còn những ấu trùng ăn mật hoa thông thường sẽ chỉ trở thành ong thợ (không có khả năng sinh sản).
+ Chim cánh cụt: Nếu nguồn cá ở biển khan hiếm, chim bố mẹ có thể bỏ rơi trứng hoặc chim non vì không đủ sức duy trì sự sống cho chính mình.
5. Yếu tố Con người và Ô nhiễm môi trường
- Đây là yếu tố "ngoại lai" nhưng đang tác động rất mạnh hiện nay.
+ Chất diệt cỏ, thuốc trừ sâu: Nhiều hóa chất ngấm vào đất và nước đóng vai trò là "chất gây rối loạn nội tiết", khiến động vật (như cá, ếch) bị biến đổi giới tính hoặc vô sinh.
+ Hormone trong chăn nuôi: Việc sử dụng các chất kích thích tăng trưởng có thể khiến vật nuôi động dục sớm hơn bình thường.

=> Tóm lại: Sinh sản là một quá trình được điều khiển tinh vi bởi các hormone bên trong cơ thể, nhưng chính các yếu tố môi trường (Ánh sáng, Nhiệt độ, Độ ẩm, Thức ăn) là các "công tắc" kích hoạt các hormone đó.