Thứ nhất, Hà Nội là đất nghìn năm văn vật, là một trung tâm lâu đời về chính trị, kinh tế, văn hóa. Buổi đầu dựng nước, vùng đất Hà Nội đã nằm trong khu vực trung tâm của nền văn minh sông Hồng. Trong các di tích văn hóa từ thời Phùng Nguyên đến Đông Sơn phản ánh quá trình hình thành và phát triển của nền văn minh sông Hồng đã tìm thấy trong lòng Hà Nội. Trống đồng Đông Sơn được phát hiện ở Ngọc Hà và Cổ Loa. Cư dân Hà Nội thời dựng nước đã góp phần tạo nên kỷ nguyên văn minh sông Hồng rực rỡ và Cổ Loa của Hà Nội đã sớm trở thành kinh đô của nước Âu Lạc.

Trong kỷ nguyên văn minh Đại Việt thời Lý, Trần, Lê, Hà Nội với kinh thành Thăng Long là một trung tâm văn hóa tiêu biểu của cả nước. Thăng Long vừa quy tụ tinh hoa văn hóa của cả nước, vừa có ảnh hưởng văn hóa ra khắp đất nước. “Nền văn hóa của thời kỳ đó vì thế được mang tên văn hóa Thăng Long”. Nền văn minh Đại Việt vừa thừa kế di sản văn minh sông Hồng vừa hấp thụ nhiều yếu tố tích cực của các nền văn minh khác, vừa vươn lên mạnh mẽ trong lao động sáng tạo như biểu tượng Rồng bay của kinh thành Thăng Long. Có thể coi đó là sản phẩm của một công cuộc phục hưng văn hóa lớn lao sau hơn nghìn năm mất nước, khi mà độc lập dân tộc và thống nhất quốc gia được củng cố vững vàng và chế độ xã hội đang ngày càng phát triển.

Cuối thời Lê, đầu Nguyễn, chế độ phong kiến suy thoái, thể chế chính trị của Thăng Long - Hà Nội bộ lộ nhiều hạn chế, nhưng trong dân cư Hà Nội, đời sống kinh tế - văn hóa của đất kinh kỳ vẫn tiếp tục phát triển và về phương diện kinh tế thành thị, thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XVIII được coi là giai đoạn phồn vinh nhất của Thăng Long thời trung đại.

Thứ hai, Hà Nội là trung tâm trí tuệ của đất nước. Đây là nơi sinh ra và lớn lên, nơi hun đúc nên nhiều anh hùng dân tộc tên tuổi lẫy lừng, các danh nhân văn hóa với những trước tác góp phần làm phong phú kho tàng văn hóa dân tộc. Trong số các danh nhân đó có những người quê gốc Hà Nội (trên địa bàn Hà Nội ngày nay). Đó là Lý Thường Kiệt ở phường Thái Hòa (Ba Đình), Thái hậu Ỷ Lan ở làng Sủi (Gia Lâm), Chu Văn An ở làng Quang (Thanh Trì), Phan Phù Tiên ở làng Vẽ (Từ Liêm), Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm ở làng Tó (Thanh Trì), Đặng Trần Côn ở làng Mọc (Từ Liêm, nay thuộc quận Thanh Xuân), Nguyễn Huy Lượng, Cao Bá Quát ở Phú Thị (Gia Lâm), Bà huyện Thanh Quan ở làng Nghi Tàm (Từ Liêm, nay thuộc quận Tây Hồ), Nguyễn Văn Siêu ở Kim Lũ (Thanh Trì), Lý Văn Phức ở Hồ Khẩu (Tây Hồ)… Bên cạnh những danh nhân có quê gốc lâu đời ở Hà Nội (trên thực tế số người này không nhiều), còn có những người từng sống và gắn bó cuộc đời mình với mảnh đất hội tụ cư dân và anh tài bốn phương. Vì vậy có thể nói, “Hà Nội là sự chung đúc và kết tinh trí tuệ của cả dân tộc, rồi tư trung tâm văn hóa này phát huy ảnh hưởng ra cả nước”(3).

Hà Nội xưa còn là trung tâm đào tạo nhân tài cho đất nước. Đó là lò văn Quốc Tử Giám với những kỳ thi Hội tuyển lựa tiến sĩ và lò võ Giảng Võ là nơi rèn luyện võ nghệ, đào tạo võ quan với võ sĩ được đánh giá ngang với học vị tiến sĩ. Riêng lò văn, chỉ tính thời Lê từ năm 1442 đến 1779 tại Thăng Long đã mở ra 129 khoa thi Hội lấy đỗ 1.894 tiến sĩ(4).

Thứ ba, Hà Nội còn là đất “khéo tay hay làm” tiêu biểu cho truyền thống lao động cần cù, sáng tạo của nhân dân ta. Nghề nông của Hà Nội thường sản xuất những loại đặc sản nổi tiếng như nghề trồng hoa của Ngọc Hà, Hữu Tiệp, Nghi Tàm, nghề trồng rau nuôi tằm ven Hồ Tây, nghề trồng cây thuốc Đại Yên, nghề trồng cây ăn quả với “ổi Quảng Bá, nhãn lồng Thanh Liệt”, nghề trồng lúa tẻ, lúa nước với những sản phẩm “cốm vòng”, “gạo tám Mễ Trì”, “bánh cuốn Thanh Trì”, “bánh dày Quán Gánh”… Nghề thủ công của Hà Nội phần lớn do những người thợ lành nghề từ các làng nghề thủ công nổi tiếng vùng đồng bằng Bắc bộ đến bán hàng rồi ở lại gây dựng thành những phường thủ công của kinh kỳ. Đó là làng gốm Bát Tràng gốc ở Bồ Bát (Bắc Ninh), nghề đúc đồng Ngũ Xã gốc từ 5 xã của Siêu Loại (Bắc Ninh), nghề vàng gốc Hải Dương, nghề nhuộm đào gốc từ Đan Loan (Hải Dương), nghề nhuộm thâm gốc Vân Hoàng (Hà Tây), nghề tiện gốc từ Nhị Khê (Hà Tây), nghề khắc ván in gốc từ Liều Chàng (Hải Dương)… Làng nghề từ các miền đất nước đã góp những tinh hoa tạo nên văn hóa Hà Nội và truyền thống lao động sáng tạo của Hà Nội.  

Trong đời sống văn hóa, Hà Nội xưa cũng là nơi tập trung nhiều lễ hội truyền thống, bao gồm hội đền, hội chùa, hội làng vào mùa xuân và mùa thu. Trong các lễ hội truyền thống đó đã trình diễn nhiều hình thức văn hóa mang đậm tính dân gian và tính dân tộc như đánh vật, đấu võ, đá cầu, đánh phết, chọi gà, thả chim, đấu voi, đấu thỏ, đua thuyền, hát tuồng, hát chèo, rối nước…

Thứ tư, với vai trò là kinh đô, Hà Nội luôn là đầu não trong các cuộc chiến tranh chống quân xâm lược. Trong trang sử thời Hùng Vương dựng nước còn đượm màu sắc huyền thoại của Hà Nội với làng Gióng là nơi sinh ra Phù Đổng Thiên Vương và với núi Sóc Sơn là nơi tiễn biệt người anh hùng vào cõi bất tử. Với hàng nghìn năm chống họa xâm lăng của các đế chế Đại Hán, Hà Nội cùng chung với vận mệnh cả nước, chứng kiến sự thất bại của An Dương Vương dẫn đến hơn một nghìn năm Bắc thuộc và thất bại của triều Hồ dẫn đến 20 năm Minh thuộc. Hà Nội đã cùng cả nước vùng lên trong khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng dân tộc nhằm giải phóng kinh thành, giải phóng cả nước. Tiếp đó, trong hơn một thế kỷ chống thục dân Pháp, phát xít Nhật đến đế quốc Mỹ, Hà Nội luôn sục sôi ngọn lửa yêu nước và đã cùng cả nước lập nên nhiều chiến công hiển hách, tiêu biểu cho chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam.

Có thể khẳng định, “về mặt chống ngoại xâm bảo vệ đất nước, Hà Nội thực sự là thủ đô anh hùng của một dân tộc anh hùng. Lịch sử đánh giặc của Hà Nội là một khúc tra hùng tráng trong bản trường ca anh hùng của dân tộc”(5). Đó chính là truyền thống, là niềm tự hào của Hà Nội và của cả nước.